Rozkład materiału.

Liceum profilowane.



Zespół Szkół Elektronicznych i Samochodowych
w Zielonej Górze


OPIS REALIZACJI TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII
DLA KLAS II LICEUM PROFILOWANEGO
-ZAKRES PODSTAWOWY (2 godz. tygodniowo)
zgodny z programem nr DKOS-4015-5/02



Opracowała: mgr Beata Gądek

Zielona Góra, 01.09.2009r.

Hasło programowe i zasadnicze treści materiału nauczania CELE EDUKACYJNE Opis proponowanych procedur osiągania celów Uwagi
CELE KSZTAŁCENIA CELE WYCHOWANIA
Wiadomości uczeń Umiejętności uczeń Postawy i przekonania uczeń
I ORGANIZM CZŁOWIEKA

1.t.Rozmnażanie się człowieka

Zachowanie ciągłości życia

- Rozmnażanie płciowe - mechanizm i korzyści ewolucyjne,

- budowa anatomiczna układu rozrodczego człowieka,

- proces orogenezy i spermatogenezy

- fazy i regulacja hormonalna cyklu menstruacyjnego ,

- czynniki wpływające na regularność i przebieg cyklu menstruacyjnego.
-definiuje pojęcia: gonady, gamety (P),

- omawia anatomię męskiego i żeńskiego układu rozrodczego (rozrodczego),

- omawia wpływ czynników zewnętrznych (stres, zmiana klimatu, choroba ) na przebieg cyklu menstruacyjnego (menstruacyjnego).
- uzasadnia znaczenie zróżnicowanej budowy plemników i komórek jajowych (PP),

- analizuje i przedstawia graficznie przebieg gametogenezy (P),

- analizuje i interpretuje wykres zmian temperatury w kolejnych fazach cyklu menstruacyjnego (menstruacyjnego).
- ma pełną świadomość własnej płodności,

- zdaje sobie sprawę z wpływu czynników zewnętrznych na regularność cyklu menstruacyjnego.
- obserwacja mikroskopowa budowy plemnika,

- analiza wykresu termicznego typowego cyklu menstruacyjnego,

- pogadanka na temat konieczności wykonywania regularnych badań kontrolnych w poradni K,

- praca w grupach lub praca pisemna (esej) pt. "Jak przekonasz koleżankę, która boi się wizyty u ginekologa, o konieczności wykonywania badań kontrolnych?"
-
2.t. Choroby przenoszone drogą płciową - profilaktyka HIV, kiła, rzeżączka. - - - - ścieżka prozdrowotna
3.t. Metody antykoncepcji - - - - -
4.t. Początki życia - rozwój zarodkowy i płodowy człowieka

- zapłodnienie,

- rozwój zarodkowy i płodowy człowieka,

- budowa i funkcje łożyska,

- przebieg i mechanizmy fizjologiczne porodu,

- genetyczna determinacja płci, ciąża bliźniacza.
- definiuje pojęcia: zaplemnienie, zapłodnienie, embrion, zarodek, płód (P),

- wymienia fazy porodu i omawia jego przebieg (P).
- analizuje przebieg rozwoju zarodkowego i płodowego człowieka (P),

- określa rolę łożyska w odżywianiu i wymianie gazowej płodu (P),

- prezentuje własne stanowisko wobec badań wywołujących wątpliwości natury etycznej (PP).
- zdaje sobie sprawę z wpływu nieodpowiedniego postępowania matki na rozwój embrionalny dziecka,

- prezentuje postawę odpowiedzialności na zdrowie swoich przyszłych dzieci poprzez dbałość o własne zdrowie jeszcze przed ich poczęciem.
- projekcja fragmentów filmu edukacyjnego przedstawiającego zapłodnienie i rozwój embrionalny człowieka,

- analiza schematu krążenia płodowego,

- praca z podręcznikiem - jak przebiega poród?,

-miniwykład na temat genetycznej determinacji płci oraz rozwoju ciąży mnogiej,

- opracowanie na podstawie literatury popularnonaukowej referatu lub eseju na temat medycznych, prawnych i etycznych aspektów badań prenatalnych.
-
5.t. Choroby genetyczne - leczenie bezpłodności i zaburzeń ciąży (zapłodnienie pozaustrojowe). - - - - Ścieżka prozdrowotna
6.t. Od narodzin do śmierci - rozwój osobniczy człowieka

- okresy rozwojowe człowieka,

- dojrzałość biologiczna, psychiczna i społeczna,

- charakterystyka zmian towarzyszących pokwitaniu,

- okres dojrzałości - dorosłość,

- charakterystyka zmian towarzyszących przekwitaniu.

- śmierć procesem kończącym życie,

- wzrost zgonów uwarunkowany czynnikami cywilizacyjnymi
- wymienia i omawia etapy życia pozapłodowego człowieka (P),

- omawia wpływ czynników środowiskowych i cywilizacyjnych na wzrost śmiertelności ludzi, w szczególności mężczyzn (P),

- przedstawia instytucje, w których młody człowiek może zasięgnąć rady lekarza lub psychologa (P).

- analizuje poszczególne okresy rozwojowe człowieka (P),

- analizuje mechanizm regulacji wzrostu oraz metabolizmu w różnych okresach rozwojowych człowieka (PP).
- postrzega śmierć jako naturalny etap kończący życie, -zdaje sobie sprawę ze szkodliwego wpływu czynników środowiskowych i zmian cywilizacyjnych na długość i jakość życia człowieka,

- jest przekonany o celowości korzystania z pomocy medycznej i psychologicznej w trudnych sytuacjach
- praca w grupach nierównym frontem, polegająca na opracowaniu charakterystyki poszczególnych okresów rozwojowych człowieka,

- pogadanka na temat trudności okresu pokwitania (szukanie wsparcia u rodziców, nauczycieli, pedagogów, psychologów, lekarzy),

- wykonanie gazetki zatytułowanej "Masz kłopot - nie jesteś z nim sam!" informującej o ludziach, organizacjach, instytucjach pomagających młodzieży w trudnych sytuacjach,

- miniwykład na temat zmian towarzyszących okresowi przekwitania u kobiet,

- analiza danych z rocznika statystycznego, dotyczących liczby i przyczyn zgonów w określonych przedziałach czasowych.
Ścieżka prozdrowotna



Ścieżka ekologiczna
7.t. Powtórzenie wiadomości, film dydaktyczny "Eutanazja" - - - Dyskusja po filmie -
8.t. Sprawdzian z działu : Organizm Człowieka - - - Test wyboru -
II UKŁAD RUCHU

9.t. Układ ruchu i jego rola w prawidłowym funkcjonowaniu ciała człowieka

- biologiczne znaczenie ruchu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka,

- część bierna układu ruchu i jej rola:

- właściwości i budowa kości, połączenia kości,

- część czynna układu Rochu i jej rola:

- właściwości i budowa mięśni szkieletowych,

- typ mięśni,

- Fizjologia pracy mięśni:

- antagonizm pracy mięśni szkieletowych (zginacze i prostowniki),

- prawidłowy rozwój umięśnienia.
- wymienia i omawia funkcje szkieletu (P), - charakteryzuje ruch jako przejaw życia (P),

- klasyfikuje mięśnie i wymienia ich główne grupy (PP),

- omawia budowę mięśnia szkieletowego (P),

- opisuje budowę stawu (P),

- omawia etapy rozwoju sprawności ruchowej człowieka (PP),

- wymienia i omawia najczęstsze przyczyny chorób układu kostnego (P),
- analizuje mechanizm skurczu sarkomeru (PP), - analizuje mechanizm antagonistycznego współdziałania mięśni zginaczy i prostowników (P),

- analizuje przykłady rozwiązań anatomicznych umożliwiających realizację funkcji kośćca (P),

- uzasadnia współdziałanie układów kostnego, mięśniowego w nerwowego w koordynacji ruchowej organizmu (PP),

- ocenia znaczenie aktywności fizycznej w profilaktyce chorób układu ruchu, w szczególności osteoporozy (P).
- jest przekonany, że aktywność fizyczna jest niezbędna dla zachowania zdrowia,

- ma świadomość wpływu prawidłowej diety na budowę i stan kości i dlatego dba o prawidłowy skład własnych posiłków,

- zdaje sobie sprawę z wpływu aktywności fizycznej na budowę i funkcjonowanie układu kostnego człowieka i dlatego uczestniczy w zajęciach sportowych.
- pogadanka o rodzajach ruchu, jego przejawach i znaczeniu,

- doświadczalne badanie właściwości fizycznych i chemicznych kości,

- analiza na modelu (rysunku, planszy dydaktycznej) budowy kości długiej,

- ćwiczenia w rozpoznawaniu na modelu lub schemacie (rysunku, planszy dydaktycznej) kości szkieletu osiowego i kończyn,

- modelowanie typów połączeń stawowych kości i analiza ich stopnia ruchomości,

- pogadanka na temat funkcji układu mięśniowego,

- obserwacja budowy mięśni (plansze, modele),

- budowa modelu dźwigni układu ruchu,

- ćwiczenie - badanie pracy mięśni szkieletowych
Ścieżka prozdrowotna
10.t. Higiena układu ruchu

- zmęczenie mięśni,

- odpoczynek bierny i czynny,

- ćwiczenia fizyczne podstawą zachowania zdrowia,

- trening fizyczny a indywidualne możliwości organizmu,

- szkodliwość dopingu
- definiuje pojęcia: odpoczynek bierny i czynny, trening, doping (P),

- omawia przyczyny zmęczenia mięśni (P).
- analizuje fizjologiczne podłoże zmęczenia mięśni (P),

- ocenia wpływ wysiłku fizycznego na podniesienie ogólnej sprawności i wydolności organizmu (P),

- uzasadnia konieczność odpoczywania w sposób czynny (P).
- ma świadomość konieczności uprawiania ćwiczeń fizycznych dla zachowania zdrowia,

- nie akceptuje stosowania dopingu,

- dokonuje wyboru form aktywności fizycznej stosownie do własnych możliwości.
- ćwiczenia polegające na badaniu stopnia wydolności układu krążenia i ogólnej sprawności fizycznej - ocena możliwości indywidualnych,

- drzewko decyzyjne dotyczące potrzeby wykonywania ćwiczeń fizycznych.
-
11.t. Urazy i choroby układu ruchu (m.in. krzywica, skolioza, osteoporozy).

- podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy przy urazach układu ruchu.

- Choroby układu kostnego
- wymienia najczęstsze urazy i choroby układu ruchu (P),

- omawia zasady udzielania pierwszej pomocy przy urazach układu ruchu (P).
- demonstruje przykładowe ćwiczenia wpływające na rozwój różnych grup mięśni (PP). - ma świadomość wystąpienia urazów układu mięśniowego wyniku nadmiernej pracy mięśni lub nieodpowiednich ćwiczeń,

- korzysta z placówek medycznych.
- pokaz ćwiczeń gimnastycznych, na przykład gimnastyki porannej lub rozgrzewki przed treningiem,

- dyskusja metodą "za i przeciw" na temat stosowania dopingu wśród sportowców i młodzieży.
Ścieżka prozdrowotna
12.t. Regulacja i kontrola czynności życiowych człowieka

Percepcja bodźców - narządy zmysłów.

- bodźce i ich klasyfikacja,

- typy i lokalizacja receptorów,

- wrażenia wzrokowe, słuchowe i smakowe,

- mechanizm widzenia a budowa oka; widzenie przestrzenne,

-słuch i równowaga a budowa ucha - słyszenie przestrzenne,

- węch i smak,

- wady i choroby narządów zmysłu,

- badania oraz leczenie wad i chorób wzroku oraz słuchu
- definiuje pojęcia: bodziec, receptor (P),

- klasyfikuje receptory i bodźce (P),

- omawia budowę narządów zmysłów (P),

- charakteryzuje powszechnie występujące wady oraz choroby oczu i uszu (P).
- analizuje fizjologię widzenia, słyszenia, percepcji węchowej i smakowej (PP),

- planuje i przeprowadza badanie rozmieszczenia receptorów smaku na języku (P),

- przewiduje konsekwencje braku dbałości o stan wzroku i słuchu (P).
- analizuje własne postępowanie pod kątem negatywnego wpływu wybranych czynników środowiskowych i własnego postępowania na funkcjonowanie narządów

wzroki i słuchu,

- wykonuje okresowe badania wzroku i słuchu.
- obserwacja na schematach anatomii narządów zmysłów,

- wykorzystanie animacji komputerowych albo fragmentów filmów obrazujących fizjologię narządów zmysłów,

- opracowanie schematu przebiegu impulsu wzdłuż drogi wzrokowej i słuchowej,

- doświadczenie badające rozmieszczenie receptorów smakowych na języku,

- pokaz wpływu szkieł optycznych na korektę wad wzroku,

- analiza audiogramu człowieka zdrowego i z wadą słuchu.

Ścieżka prozdrowotna
13.t. Powtórzenie materiału - film dydaktyczny o układzie ruchu. - - - - -
14.t. Sprawdzenie wiadomości. - - - Test wyboru lub uzupełnień -
15.t.Układ nerwowy - koordynacja procesów życiowych.

- pobudliwość jako jeden z przejawów życia,

- podział układu nerwowego (ośrodkowy, obwodowy; somatyczny, wegetatywny),

- zjawiska elektrochemiczne zachodzące w błonie neuronu,

- synapsy.
- definiuje pojęcia: pobudliwość, neuron, synapsa (P),

- klasyfikuje neurony i synapsy (PP),

- omawia budowę i swoiste właściwości neuronu, (P),

- omawia anatomię i funkcje układu nerwowego (P),

- podaje przykłady chorób centralnego układu nerwowego i omawia ich przyczyny (PP).
- porównuje stan komórki nerwowej w spoczynku i po pobudzeniu (PP),

- analizuje mechanizm przewodzenia impulsu nerwowego (P),

0 porównuje funkcje układu somatycznego i wegetatywnego oraz współczulnego i przywspółczulnego (PP).
- unika leków i trucizn ze względu na ich negatywny wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego - obserwacja mikroskopowa tkanki nerwowej,

- projekcja fragmentu filmu edukacyjnego (np. Mózg i układ nerwowy) przedstawiającego organizację przestrzenną neuronu,

- praca z programem komputerowym w celu analizy mechanizmów pobudliwości i przewodzenia impulsów nerwowych,

- porównanie mechanizmu przewodzenia impulsu nerwowego
-
16.t. Wpływ leków i trucizn na funkcjonowanie połączeń synaptycznych

- choroby centralnego układu nerwowego.
- - - - Ścieżka prozdrowotna
17.t. Odruchy - fizjologia układu nerwowego

- odruch jako jednostka czynnościowa układu nerwowego,

- łuk odruchowy, neurony czuciowe i ruchowe,

- typy odruchów: odruchy warunkowe i bezwarunkowe,

- mechanizm tworzenia i wygasania odruchów warunkowych według koncepcji Pawłowa.
- definiuje terminy: odruch, łuk odruchowy, warunkowanie (P),

- klasyfikuje odruchy (P),

- podaje przykłady odruchów bezwarunkowych i warunkowych (P),

- opisuje doświadczenie Pawłowa (P),

- omawia mechanizm powstawania odruchu warunkowego (PP).
- porównuje odruchy bezwarunkowe i warunkowe (P),

- udowadnia, że odruch jest podstawą funkcjonowania człowieka (PP),

- potrafi narysować schemat łuku odruchowego (P),

- ocenia wpływ doświadczeń Pawłowa na rozwój neurofizjologii (PP).

- dostrzega znaczenie odruchów warunkowych w życiu człowieka. - badanie odruchu kolanowego i obserwacja odruchu źrenicznego,

- pogadanka na temat typów odruchów człowieka i ich znaczenia w życiu,

- dyskusja lub praca pisemna (esej) na temat znaczenia badań Pawłowa w rozwoju neurofizjologii
-
18.t. Mózg - nadrzędny ośrodek kontrolno-integracyjny.

Organizacja strukturalna i czynnościowa mózgowia (rdzeń przedłużony, móżdżek, podwzgórze, kresomózgowie),

- pola czynnościowe kory mózgowej (czuciowe, ruchowe, asocjacyjne),

- badania stanu czynnościowego mózgu (EEG).
- omawia anatomię mózgu człowieka (P),

- rozróżnia (na modelu, schemacie) główne części mózgowia,

- podaje przykłady świadczące o nadrzędnej roli mózgu w pełnieniu funkcji kontrolno-integracyjnej (PP).
- porównuje funkcje poszczególnych części mózgu (P),

- uzasadnia stwierdzenie, że poszczególne piętra mózgu odpowiadają za czynności zautomatyzowane i świadome o różnym stopniu integracji (PP).

- postępuje ostrożnie ze względu na konsekwencje urazów mózgu. - analiza morfologii i anatomii mózgu na podstawie modelu, fazogramu, atlasu anatomicznego,

- analiza struktury i czynności kory mózgowej na podstawie fragmentu filmu edukacyjnego pt. Mózg i układ nerwowy,

- analiza porównująca zapisy EEG w różnych fazach snu.
-
19.t. Uczenie się, pamięć, rozumowanie - wyższe czynności nerwowe

- uczenie i zapamiętywanie,

- formy uczenia się,

- pamięć jako zapis doświadczeń w ośrodkowym układzie nerwowym, materialne podłoże pamięci,

- pierwszy i drugi układ sygnałów.
- definiuje pojęcia: pamięć, pierwszy i drugi układ sygnałów (P),

- wyróżnia typy pamięci (P),

- wymienia struktury mózgu odpowiedzialne za poszczególne rodzaje pamięci (PP),

- wyjaśnia, na czym polega proces zapamiętywania i kojarzenia.
- analizuje mechanizm powstawania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej (PP),

- ocenia znaczenie doświadczenia życiowego każdego człowieka (PP),

- podaje propozycje wykorzystania wiedzy zdobytej w szkole w procesie własnej nauki (P).
- zdaje sobie sprawę z praktycznie nieograniczonych możliwości ludzkiego mózgu,

- ma świadomość, że efektywne uczenie się wymaga systematyczności i powtarzania oraz stosowania technik mnemonicznych.
- miniwykład na temat rodzajów pamięci,

- opracowanie techniką kuli śniegowej definicji doświadczenia życiowego,

- prezentacja i ćwiczenia
-
20.t. Myślenie abstrakcyjne

- elementy psychologii uczenia się (indywidualne wzorce myślenia - uczenia się, techniki szybkiego i efektywnego czytania, techniki pamięciowe, umiejętność koncentrowania się, kreatywne

myślenie, motywacja).
- wyróżnia pola w mózgowiu odpowiedzialne za procesy uczenia się (P ) - podaje propozycje wykorzystania wiedzy zdobytej w szkole w procesie własnej nauki

- analizuje mechanizm powstawania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej (P),
j.w - burza mózgów na temat różnych strategii uczenia się

- prezentacja i ćwiczenie różnych form uczenia się
-
21.t. Higiena układu nerwowego

- rozwój emocjonalny człowieka,

- zewnętrzne i wewnętrzne czynniki stresogenne,

- fazy zespołu ogólnej adaptacji,

- trudności adaptacyjne i choroby o podłożu stresowym,

- aktywny wypoczynek,

- fizjologia snu,

- techniki obniżania napięcia (relaksacja, masaż, medytacja, kinezjologia edukacyjna).
- definiuje pojęcia: emocje, dojrzałość emocjonalna, stres (P),

- rozpoznaje różne rodzaje emocji (P),

- klasyfikuje i podaje przykłady zewnętrznych i wewnętrznych czynników stresogennych (P),

- omawia fizjologię snu (PP),

- wymienia i charakteryzuje najczęstsze choroby będące konsekwencją długotrwałego stresu (P),

- wyjaśnia związek między stopniem rozwoju układu nerwowego a rozwojem intelektualnym i emocjonalnym (PP).
- analizuje przebieg rozwoju emocjonalnego człowieka (P),

- ocenia wpływ pozytywnych i negatywnych emocji na ogólne funkcjonowanie organizmu człowieka (P),

- ocenia znaczenie snu (P),

- ocenia biologiczne znaczenie zdolności przeżywania emocji i stresu (PP),

- ocenia wpływ nadmiernego stresu na stan zdrowia człowieka (P),

- proponuje sposoby ograniczania negatywnego wpływu stresu na organizm (P).
- zdaje sobie sprawę, że sposób i styl życia wpływa na stan naszego układu nerwowego,

- jest przekonany, że pozytywne, konstruktywne emocje umożliwiają samorealizację i ułatwiają kontakty z otoczeniem,

- jest przekonany, że w trudnej dla siebie sytuacji emocjonalnej nie jest sam (poradnictwo psychologiczne).
- praca w grupach, równym frontem, polegająca na opracowaniu charakterystyki człowieka dojrzałego emocjonalnie,

- indywidualne lub zespołowe opracowanie wykazu typowych czynników i sytuacji stresogennych młodzieży i dorosłych,

- praca z podręcznikiem połączona z analizą materiałów statystycznych o dynamice chorób stresopochodnych,

- pogadanka na temat poszukiwania i udzielania pomocy w kłopotach o podłożu emocjonalnym (kłopoty w nauce, depresja, nieszczęśliwa miłość, kłopoty rodzinne, nieplanowana ciążą itp.),

- analiza etykiet lekarstw związana ze zwróceniem uwagi na oznakowania o oddziaływaniu opóźniającym reakcje motoryczne.
Ścieżka prozdrowotna
22.t. Powtórzenie wiadomości - - - Quiz - układ nerwowy i procesy z nim związane -
23t. Sprawdzian wiadomości z działu : Układ nerwowy - test - - test - -
III UKŁAD DOKREWNY I POWŁOKA WSPÓLNA CIAŁA

24.t. Układ dokrewny - hormonalna koordynacja i regulacja procesów życiowych

- rodzaje i lokalizacja gruczołów dokrewnych,

- swoistość działania hormonów,

- mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego; nadrzędna rola przysadki mózgowej,

- powiązania strukturalne i funkcjonalne układu hormonalnego z nerwowym
- wymienia elementy układu dokrewnego (P),

- klasyfikuj hormony (P),

- omawia chemiczną budowę hormonów (PP),

- wyjaśnia mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego (P).
- porównuje mechanizm działania hormonów peptydowych i sterydowych (PP),

- analizuje powiązania anatomiczne i funkcjonalne między układem nerwowym i hormonalnym (PP),

- ocenia wpływ hormonów na homeostazę organizmu (PP).
- w razie konieczności podejmuje leczenie hormonalne,

- jest przekonany, ż stosowanie dopingu hormonalnego jest szkodliwe i niebezpieczne dla zdrowia i życia,

- nie akceptuje stosowania dopingu.
- wykład ilustrowany na temat budowy układu dokrewnego i ogólnej funkcji hormonów,

- analiza schematu obrazującego nadrzędną rolę przysadki mózgowej,

- wykonanie schematu regulacji hormonalnej wzrostu i przemiany materii z uwzględnieniem roli przysadki mózgowej i tarczycy,

- wyszukanie informacji w materiałach źródłowych na temat objawów chorób wywołanych nieprawidłową gospodarką hormonalną,

- pogadanka na temat poradnictwa i leczenia endykronologicznego, hormonalnej terapii zastępczej w kresie menopauzy itp.,

- dyskusja na temat szkodliwości stosowania dopingu hormonalnego
-
25.t. Regulacja hormonalna wzrostu i rozwoju, gospodarki wodno-elektrolitowej, rozrodu ( w tym cyklu menstruacyjnego),

- hormonalna regulacja rytmów i cykli biologicznych,

- choroby wynikające z niedoczynności lub nadczynności gruczołów dokrewnych,

- poradnictwo endokrynologiczne.
- omawia nadrzędną rolę podwzgórza i przysadki mózgowej (PP),

- przedstawia wpływ szyszynki na rytmy i cykle biologiczne,

- wymienia przykłady chorób wywołanych nieprawidłową gospodarką hormonalną (P),

- opisuje objawy wybranych chorób związanych z nadczynnością lub niedoczynnością układu hormonalnego (PP).
- przewiduje konsekwencje nadczynności i niedoczynności układu hormonalnego. - w razie konieczności podejmuje leczenie hormonalne,

- jest przekonany, ż stosowanie dopingu hormonalnego jest szkodliwe i niebezpieczne dla zdrowia i życia,

- nie akceptuje stosowania dopingu.
- Ścieżka prozdrowotna
26.t. Skóra - powłoka wspólna ciała

Skóra jako wyspecjalizowany narząd ochronny i czuciowy

- Skóra i jej funkcje (ochronna i termoregulacyjna),

- mechanizm termoregulacji,

- budowa skóry i jej wytwory,

- skóra jako swoisty narząd czucia: dotyk i ucisk, ból, zmiany temperatury,

- higiena skóry i jej wytworów,

- choroby skóry i ich profilaktyka.
- definiuje terminy: stałocieplność, zmiennocieplność, termoregulacja (P),

- podaje przykłady zwierząt zmiennocieplnych i stałocieplnych (P),

- wymienia elementy strukturalne skóry (P),

- omawia budowę i funkcje skóry (P),

- omawia podstawowe zasady higieny skóry (P).

- ocenia znaczenie funkcji termoregulacyjnej i czuciowej skóry (PP), - przedstawia udział skóry w termoregulacji organizmu (PP),

- wykazuje współdziałanie układów odpowiedzialnych za stałocieplność (PP),

- uzasadnia potrzebę zachowania podstawowych zasad higieny skóry (P).
- ogranicza nadmierny wpływ promieniowania UV,

- jest przekonany, że każde skaleczenie (zranienie) skóry należy zdezynfekować i opatrzyć,

- zdaje sobie sprawę z przyczyn zmian skórnych w okresie dojrzewania
- pogadanka na temat funkcji skóry człowieka,

- obserwacja mikroskopowa i makroskopowa budowy skóry człowieka i jej wytworów,

- doświadczenie badające nierównomierne rozmieszczenie ciałek dotykowych w skórze na przykład dłoni, przedramienia, barków i pleców,

- dyskusja panelowa na temat celowości przestrzegania zasad higieny skóry, szczególnie w okresie dojrzewania
Ścieżka prozdrowotna
27.t. Powtórzenie materiału - - - - -
28.t. Sprawdzian z działu: Układ dokrewny i powłoka wspólna ciała. - - - test -
29.t. Czynniki chorobowe

Stan zdrowia i choroby

- choroba wynikiem zachwiania homeostazy organizmu,

- klasyfikacja czynników chorobotwórczych,

- choroby społeczne,

- choroby cywilizacyjne,

- choroby dziedziczne,

- urazy i zatrucia,

- profilaktyka chorób cywilizacyjnych i społecznych,

- zasady udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej.
- definiuje stan zdrowia i choroby (P),

- klasyfikuje czynniki chorobotwórcze (P),

- omawia najczęstsze przyczyny zgonów w Polsce i wybranych krajach Europy i świata (PP),

- wymienia przykłady i omawia przyczyny chorób społecznych i cywilizacyjnych (P),

- omawia zasady udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej (P).
- porównuje i uzasadnia przyczyny zróżnicowania chorób będących powodem zgonów w krajach ubogich i cywilizacyjnie rozwiniętych (PP),

- analizuje wpływ wybranych czynników fizykochemicznych i biologicznych na zaburzenie homeostazy organizmu człowieka (PP),

- ocenia skuteczność działań profilaktycznych chorób cywilizacyjnych i społecznych (PP).
- ma świadomość mnogości czynników chorobotwórczych oraz znaczenia wiedzy o nich jako ważnego elementu profilaktyki zdrowotnej. - opracowanie techniką kuli śniegowej definicji zdrowia i choroby, a następnie porównanie jej z definicjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO),

- indywidualne lub zespołowe opracowanie grafu ilustrującego różnorodność czynników chorobotwórczych,

- analiza danych źródłowych z rocznika statystycznego, dotyczących przyczyn i liczby zachorowań oraz zgonów w Polsce i na świecie,

- przeprowadzenie wywiadu z lekarzem rodzinnym,

- dyskusja na temat profilaktyki chorób społecznych i cywilizacyjnych.
Ścieżka prozdrowotna
30.t. Trucizny i ich wpływ na zdrowie człowieka.

- klasyfikacja trucizn według stopnia toksyczności,

- trucizny pochodzenia naturalnego: roślinne, grzybowe i zwierzęce (jady),

- środki halucynogenne i zatrucia grzybami,

- toksykologiczne zanieczyszczenia wód, gleby i powietrza,

- elementy profilaktyki w zakresie ochrony przed zatruciami.
- definiuje termin: trucizna (P),

- klasyfikuje trucizny (P),

- rozróżnia gatunki trujących roślin i grzybów (PP),

- charakteryzuje typowe trucizny wytwarzane przez organizmy i trucizny występujące w środowisku (PP),

- wymienia podstawowe objawy i omawia zasady udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej w wypadkach zatrucia (P).

- analizuje wpływ substancji toksycznych na funkcjonowanie organizmu (P),

- udowadnia zależność między jakością środowiska a stopniem zagrożenia zatruciami (PP),

- przewiduje konsekwencje kontaktu z truciznami (P).
- jest w pełni świadomy zagrożenia, jakim dla zdrowia i życia jest kontakt z truciznami. - indywidualna lub zespołowa praca z materiałami źródłowymi dotyczącymi roślinnych i grzybowych substancji toksycznych oraz ich wpływu na funkcjonowanie organizmu ludzkiego,

- analiza składu chemicznego oraz ocena stopnia toksyczności preparatów chemicznych, na przykład pestycydów (na podstawie etykiet),

- analiza danych źródłowych, na przykład z rocznika statystycznego, dotyczących rodzajów i liczby zatruć ludności Polski,

- pogadanka na temat profilaktyki zatruć.
Ścieżka ekologiczna

Ścieżka prozdrowotna

Ścieżka czytelnicza
31.t. Środki psychoaktywne

- klasyfikacja środków psychoaktywnych,

- leki nasenne i uspokajające (barbiturany),

- alkoholizm, narkomania i lekomania,

- biologiczne i społeczne skutki uzależnień fizycznych i psychicznych,

- profilaktyka i leczenie uzależnień.
- wymienia najczęstsze przyczyny uzależnienia od alkoholu i narkotyków (P),

- omawia mechanizm powstawania uzależnienia i nałogu (P),

- omawia sposoby profilaktyki i leczenia uzależnień (P).
- analizuje skutki działania i przedawkowania alkoholu, narkotyków, leków psychotropowych (P),

- przewiduje konsekwencje używania środków psychoaktywnych (P),

- dowodzi szkodliwości oddziaływania różnych środków psychoaktywnych na funkcjonowanie układu nerwowego i innych układów oraz na zachowanie człowieka (PP),

-proponuje sposoby spędzania wolnego czasu, zabawy oraz sposoby rozwiązywania problemów bez pomocy alkoholu i narkotyków (P).
- jest przekonany, że alkohol i narkotyki nie rozwiążą żadnych problemów młodych ludzi,

- zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństwa uzależnienia się od narkotyków w wyniku jednorazowego kontaktu z nimi.
- analiza danych statystycznych dotyczących ilości spożywania alkoholu i rozwoju narkomanii w ciągu ostatnich lat w Polsce i na świecie,

- praca w grupach, równym frontem, polegająca na opracowaniu listy przyczyn skłaniających ludzi do sięgania po alkohol, narkotyki i leki,

- studium przypadku - na podstawie filmu pt. "Epitafium dla narkomana",

- wykład o metodach leczenia alkoholizmu i narkomanii wraz z oceną ich skuteczności.
Ścieżka prozdrowotna
32.t. Choroby nowotworowe i ich profilaktyka

- czynniki mutagenne i kancerogenne,

- cechy komórek nowotworowych,

- nowotwory złośliwe u kobiet i mężczyzn (m.in. w Polsce ),

- badania profilaktyczne,

- metody leczenia nowotworów,

- genetyczne podłoże chorób nowotworowych.
- wymienia czynniki kancerogenne (P),

- rozpoznaje sytuacje, w których człowiek jest narażony na wpływ czynników kancerogennych (P),

- wyjaśnia mechanizm transformacji nowotworowej (PP),

- opisuje symptomy mogące świadczyć o chorobie nowotworowej (P),

- omawia zasady profilaktyki chorób nowotworowych (P).
- analizuje dane statystyczne dotyczące dynamiki zachorowań na choroby nowotworowe w Polsce i na świecie (P),

- udowadnia, że choroby nowotworowe należą do gruby chorób cywilizacyjnych (PP),

- analizuje związek między stanem środowiska, genetyczną skłonnością i ryzykiem wystąpienia choroby nowotworowej.
- jest przekonany, że wczesne rozpoznanie choroby nowotworowej stwarza możliwość całkowitego jej wyleczenia,

- zdaje sobie sprawę z możliwości całkowitego jej wyleczenia,

- zdaje sobie sprawę z możliwości ograniczenia wpływu czynników kancerogennych poprzez prowadzenie zdrowego trybu życia.
- analiza składu chemicznego dymu papierosowego pod kątem koncenentracji kancerogennych czynników chemicznych,

- analiza udziału poszczególnych czynników ryzyka w wywoływaniu chorób komórek nowotworowych,

- obserwacja zdjęć mikroskopowych komórek zdrowych i nowotworowych,

- analiza wyników badań cytologicznych nabłonka szyjki macicy lub mammografii piersi,

- praca w grupach, równym frontem, polegająca na opracowaniu zasad minimalizowania zachorowań na nowotwory,

- analiza porównawcza danych liczbowych o skuteczności leczenia chorób nowotworowych w krajach wysoko rozwiniętych i w Polsce.
Ścieżka prozdrowotna
33.t. Choroby wywołane przez wirusy i mikroorganizmy.

- mikroorganizmy patogenne: wirusy, bakterie i grzyby,

- mechanizmy infekcji wirusowych, bakteryjnych i grzybiczych,

- choroby wirusowe (AIDS, żółtaczki typu A i B, grypa, ospa prawdziwa, opryszczka),

- choroby bakteryjne (dur plamisty, choroby weneryczne, płonica, zgorzel, tężec, płonica, błonica),

- selekcyjne działanie antybiotyków oraz negatywne skutki ich nadużywania,

- wymienia najczęściej występujące w Polsce i na świecie choroby wywoływane przez wirusy, bakterie i grzyby (P),

- omawia sposoby zarażenia się wirusem HIV (P),

- opisuje pierwotne i wtórne objawy zakażenia wirusem HIV (PP),

- przedstawia podstawowe działania profilaktyczne zapobiegające zarażeniu się wirusem HIV (P),

- wyjaśnia mechanizm ograniczonego działania antybiotyków na drobnoustroje chorobotwórcze (PP).

- analizuje i porównuje przebieg infekcji wirusowej, bakteryjnej i grzybiczej (PP),



- analizuje budowę wirusa HIV (PP), - proponuje konkretne działania profilaktyczne ograniczające występowanie chorób wirusowych, bakteryjnych i grzybiczych (P).
- jest przekonany, że w żadnym wypadku nie należy przyjmować antybiotyków bez wyraźnego zalecenia lekarza,

- jest przekonany, że jedynie działania profilaktyczne są skutecznym zabezpieczeniem przed możliwością zakażenia wirusem HIV.
- analiza danych liczbowych dotyczących liczby zachorowań na gruźlicę płuc jako wprowadzenie do dyskusji pt. "Walka z bakteriami - sukces czy porażka?",

- analiza schematu przedstawiającego mechanizm rozwoju szczepów bakterii opornych na działanie antybiotyku,

- praca z tekstem (np. z podręcznika lub z poradnika medycznego) o etiologii i leczeniu chorób wirusowych, bakteryjnych i grzybic,

- analiza tekstów ulotek dotyczących antybiotyków, mechanizmów ich działania, przeciwwskazań i skutków ubocznych.

Ścieżka prozdrowotna
34.t. Budowa antygenowa retrowirusa HIV.

- źródła i drogi zakażenia AIDS,

- pierwotne i wtórne objawy zakażenia wirusem HIV,

- objawy AIDS,

- sukcesy i porażki w leczeniu AIDS,

- profilaktyka HIV/AIDS.
- - - - wykorzystanie kart dydaktycznych w celu omówienia źródeł zakażenia wirusem HIV i podstawowych działań profilaktycznych,

- analiza tekstów popularno-naukowych dotyczących najnowszych osiągnięć w zakresie możliwości leczenia AIDS
Ścieżka prozdrowotna
35.t. Choroby inwazyjne.

- pierwotniaki, robaki i stawonogi wywołujące choroby inwazyjne,

- przyczyny i skutki wybranych inwazji pasożytniczych: toksoplazmoza, rzęsistkowica, pełzakowica, malaria, robaczyce, świerzb,

- zasady profilaktyki i ochrony w zakresie chorób pasożytniczych.
- wymienia i rozpoznaje popularne pasożyty wywołujące choroby u człowieka (P),

- omawia podstawowe działania profilaktyczne zapobiegające występowaniu chorób inwazyjnych (P).
- analizuje patogenne oddziaływanie pierwotniaków, robaków i stawonogów na organizm człowieka (P),

- ocenia sposoby ochrony przed chorobami inwazyjnymi (robaczyce, malaria itp.) (PP),

- proponuje konkretne działania profilaktyczne ograniczające występowanie chorób inwazyjnych (P),

- przewiduje możliwość zarażenia się pasożytami podczas wyjazdów, szczególnie do ciepłych krajów (PP).
- zdaje sobie sprawę z konieczności szczepień ochronnych przed planowanymi wyjazdami w inne strefy klimatyczne - obserwacja budowy morfologicznej pasożytniczych pierwotniaków i zwierząt,

- analiza cykli rozwojowych wybranych pasożytów,

- praca z tekstem popularnonaukowym dotyczącym źródeł zakażenia i objawów chorób inwazyjnych,

- analiza mapy ilustrującej zasięgi występowania chorób inwazyjnych, wyodrębnienie obszarów o dużym wskaźniku zachorowań.

Ścieżka prozdrowotna
36.t. Profilaktyka zdrowotna (podsumowanie).

- edukacja zdrowotna - promocja zdrowia, kultura zdrowotna,

- system opieki zdrowotnej,

- profilaktyka, terapia, opieka paliatywna,

-postęp w medycynie - propagowanie osiągnięć farmakologii, transplantologii i immunologii.
- wymienia i omawia główne czynniki wpływające na jakość życia i zachowanie zdrowia człowieka (P). - analizuje związek pomiędzy stylem życia i stanem środowiska przyrodniczego a stopniem zdrowotności jednostek i społeczeństw (P),

- analizuje dane źródłowe dotyczące zachorowalności (P).
- ma świadomość wpływu własnego postępowania na stan swojego zdrowia,

- przewiduje skutki zdrowotne niewłaściwego stylu życia.
- wywiad z lekarzem rodzinnym na temat organizacji opieki zdrowotnej w Polsce, roli lekarza rodzinnego i stosowanych sposobach prowadzenia edukacji z zakresu profilaktyki chorób,

- pogadanka na temat kultury zdrowotnej i zdrowego stylu życia,

- opracowanie referatu na temat najnowszych osiągnięć i perspektyw w zakresie diagnozowania i leczenia chorób.
Ścieżka prozdrowotna
37.t. Powtórzenie wiadomości - - - - -
38.t. Sprawdzian z działu: Niektóre czynniki chorobowe - - - Test wyboru lub praca pisemna. -
39.T. Materiał genetyczny człowieka

DNA jako podstawowy nośnik informacji genetycznej

- budowa chemiczna i przestrzenna DNA,

- rodzaje DNA,

- lokalizacja DNA na terenie komórki.
- definiuje terminy: informacja genetyczna, nukleozyd, nukleotyd (P),

- wymienia składniki chemiczne budujące DNA (P),

- wymienia i omawia rodzaje DNA (PP),

- przedstawia lokalizację DNA na terenie komórki (P).
- przedstawia w postaci schematycznego rysunku chemiczną budowę DNA (PP),

- analizuje strukturę przestrzenną DNA (P),

- porównuje rodzaje DNA (PP),

- określa biologiczną rolę DNA (P).
- ma świadomość biologicznej roli DNA w życiu każdego organizmu,

- zdaje sobie sprawę, że prawidłowa informacja genetyczna jest warunkiem zdrowia.
- konstruowanie modelu DNA (z gotowych elementów, plasteliny lub innych materiałów),

- projekcja fragmentu filmu popularnonaukowego przedstawiającego komputerowy obraz budowy DNA i (lub) historię badań Watsona i Cricka, a następnie na podstawie informacji zawartych w filmie wykonanie notatki w postaci mapy pamięciowej.
-
40.t. Kopiowanie informacji genetycznej

- etapy i przebieg replikacji,

- znaczenie procesu replikacji.
- wymienia zasadnicze etapy procesu replikacji (P),

- wyjaśnia, na czym polega semikonserwatywność replikacji (P),

- pisuje przebieg replikacji (P),

- rozpoznaje na schematach poszczególne etapy procesu replikacji (PP),

- podaje efekt procesu replikacji (P).
- analizuje mechanizm replikacji (P),

- ocenia biologiczne znaczenie replikacji (P),

- analizuje związek pomiędzy stopniem wierności procesu replikacji a częstotliwością mutacji punktowych (PP),

- określa źródła energii dla procesu replikacji (PP).
- ma świadomość znaczenia poznania przebiegu replikacji dla rozwoju inżynierii genetycznej i medycyny,

- zastanawia się nad konsekwencjami zakłóceń replikacji.
- projekcja fragmentu filmu popularnonaukowego lub wykorzystania programu komputerowego ilustrującego przebieg replikacji (w wypadku braku tego typu środków dydaktycznych - krótki wykład), a następnie na podstawie uzyskanych w ten sposób informacji wykonanie notatki w postaci mapy pamięciowej,

- pogadanka na temat znaczenia samego procesu replikacji oraz jej wysokiej wierności.
-
41.t. Gen jako podstawowa jednostka dziedziczności.

- historyczne i współczesne definicje genu,

- geny prokariontów i eukariontów,

- geny nakładające się.
- podaje współczesną definicję genu (P),

- wyjaśnia, jak zmieniało się rozumienie pojęcia: gen (P),

- definiuje geny podzielone (P),

- opisuje budowę genów nakładających się (PP).
- porównuje historyczną i współczesną definicję genu (P),

- porównuje budowę genów organizmów prokariotycznych i eukariotycznych (PP),

- analizuje znaczenie dla biologii wirusów faktu występowania genów nakładających się (PP).
- ma świadomość ciągłego, dynamicznego rozwoju biologii molekularnej i genetyki. - ćwiczenie wykonywane techniką kuli śniegowej, polegające na opracowaniu definicji genu, następnie weryfikacja ostatecznej definicji i porównanie jej z definicja zamieszczoną w podręczniku,

- analiza tekstu źródłowego (z podręcznika lub innych materiałów) dotyczącego zmian rozumienia pojęcia: gen,

- pogadanka na temat budowy genów komórek prokariotycznych, eukariotycznych oraz wirusów.
-
42.t. Kod genetyczny

- budowa chemiczna i przestrzenna RNA,

- cechy kodu genetycznego,

- tabela kodu genetycznego
- wymienia rodzaje RNA (P),

- definiuje pojęcie: kod genetyczny (P),

- wymienia i omawia podstawowe cechy kodu genetycznego (P),

- wyjaśnia, dlaczego informacja genetyczna jest zakodowana (PP).
- porównuje budowę i funkcje mRNA, tRNA i rRNA (P),

- porównuje budowę i funkcje RNA i DNA (P),

- przedstawia w postaci schematycznych rysunków chemiczną budowę RNA (PP),

- posługuje się tabelą kodu genetycznego (P).
- dostrzega znaczenie faktu "złamania" kodu genetycznego komórka14 -
43.t. Realizowanie informacji genetycznej (synteza białek).

- przebieg transkrypcji,

- rola aparatu translacyjnego,

- przebieg i etapy translacji,

- znaczenie biologiczne procesów transkrypcji i translacji.
- definiuje pojęcia: transkrypcja, translacja (P),

- wymienia elementy aparatu translacyjnego (P),

- omawia budowę i rolę rybosomów (P),

- wyjaśnia sposób odczytywania informacji genetycznej (PP),

- omawia zasady realizacji informacji genetycznej (PP).
- analizuje przebieg transkrypcji i translacji (P),

- porównuje przebieg i znaczenie poszczególnych etapów translacji (PP),

- określa źródła energii dla procesów transkrypcji i translacji (PP),

- ocenia biologiczne znaczenie transkrypcji i translacji dla komórki (organizmu) (PP),

- przewiduje konsekwencje zaburzeń przebiegu transkrypcji i translacji (PP).
- dostrzega złożoność procesów związanych z realizacją informacji genetycznej,

- zastanawia się nad konsekwencjami zakłóceń przebiegu procesów transkrypcji i translacji.
- projekcja fragmentu filmu popularnonaukowego lub wykorzystania programu komputerowego ilustrującego przebieg transkrypcji i translacji, a następnie na podstawie uzyskanych w ten sposób informacji praca w grupach, równym frontem, polegająca na zredukowaniu krótkiego opisu kolejnych faz obu procesów,

- wykonanie tabeli zawierającej substraty oraz produkty obu procesów,

- wykonanie tabeli zawierającej substraty, źródła energii, enzymy oraz produkty obu procesów.
-
44.t. Genom człowieka

- definicja genomu,

- wielkość genomu człowieka,

- genotyp i kariotyp człowieka.
- definiuje pojęcia: genom, genotyp, kariotyp (P),

- podaje przykłady komórek (organizmów) haploidalnych i diploidalnych (P),

- wyjaśnia różnicę między genotypem i kariotypem (PP),

- opisuje kariotyp człowieka (P),

- rozróżnia autosomy i chromosomy płci na schemacie kariotypu człowieka (P),

- charakteryzuje metody badania kariotypu (PP).
- określa haploidalną i diploidalną liczbę chromosomów w jądrze komórkowym (P),

- określa wielkość genomu człowieka (P),

- określa na podstawie kariotypu płeć człowieka (P),

- ocenia przydatność badań kariotypu (PP).
- dostrzega złożoność genomu człowieka,

- zdaje sobie sprawę z konsekwencji ingerowania w genomy organizmów
- wyszukanie wyszukanie materiałach źródłowych (encyklopedia, słownik biologiczny, podręcznik itp.) definicji terminów: genom, genotyp, kariotyp, haploidalność i diploidalność,

- analiza danych dotyczących wielkość gnomów różnych organizmów,

- analiza kariotypu człowieka,

- ćwiczenia w określaniu haploidalnej i diploidalnej liczby chromosomów.
-
45.t. Autogeneza i choroby dziedziczne człowieka.

Mutacje i czynniki mutagenne

- definicja i podział mutacji,

- czynniki mutagenne,

- skutki różnych mutacji,

- znaczenie mutacji w ewolucji organizmów.
- definiuje termin: mutacja (P),

- klasyfikuje mutacje (P),

- wymienia i omawia wybrane czynniki mutagenne (P),

- omawia efekty poszczególnych rodzajów mutacji (PP).
- analizuje mechanizm powstawania mutacji genowych i chromosomowych (P),

- przedstawia w postaci schematów poszczególne rodzaje mutacji (PP),

- określa konsekwencje poszczególnych rodzajów mutacji (PP),

- analizuje proces autogenezy jako molekularnego podłoża zmian ewolucyjnych (PP).
- świadomie ogranicza wpływ mutagennych czynników środowiskowych (promieniowanie X, UV, konserwanty, barwniki itp.),

- zdaje sobie sprawę z konsekwencji pewnych zachowań (palenie papierosów, nadmierne opalanie się, nieprawidłowy kontakt z substancjami chemicznymi, np. lakierami i rozpuszczalnikami itp.).
- ćwiczenie wykonane techniką kuli śnieżnej polegające na opracowaniu definicji mutacji, następnie weryfikacja ostatecznej definicji i porównanie jej z definicją zamieszczoną w podręczniku,

- praca z tekstem (z podręcznika lub innych źródeł), a następnie na podstawie uzyskanych w ten sposób informacji wykonanie schematu blokowego przedstawiającego podział mutacji,

- wykonanie tabeli zawierającej czynniki mutagenne, ich źródła oraz mutagenne działanie,

- opracowanie i wykonanie w grupach gazetki informującej, jak w codziennym życiu można ograniczyć kontakt z czynnikami mutagennymi,

- referat przygotowany przez ucznia na temat znaczenia mutacji w ewolucji organizmów.
Ścieżka prozdrowotna
46.t. Choroby dziedziczne człowieka i ich diagnostyka

- choroby wywołane mutacjami genowymi, w tym:

- bloki metaboliczne (galaktozemia, fenyloketonuria, alaptonuria, albinizm),

- hemofilia

- anemia sierpowata,

- daltonizm,

- pląsawica Huntingtona
- definiuje pojęcie: choroba genetyczna (P),

- klasyfikuje choroby dziedziczne według kryterium rodzaju mutacji wywołujące chorobę (P),

- opisuje objawy wybranych chorób dziedzicznych (PP).
- analizuje bezpośrednie przyczyny wybranych chorób dziedzicznych (P),

- ocenia znaczenie poradnictwa i diagnostyki chorób dziedzicznych (PP),

- ocenia wpływ czynników środowiskowych na występowanie chorób wielogenowych (PP).
- ocenia znaczenie testów prenatalnych w medycynie,

- ma własne zdanie na temat stosowania testów prenatalnych.
- praca z tekstem (z podręcznika lub innych źródeł), a następnie na podstawie uzyskanych w ten sposób informacji wykonanie schematu blokowego przedstawiającego podział chorób dziedzicznych człowieka według kryterium rodzaju zmiany genetycznej wywołującej chorobę; następnie wykonanie tabeli zawierającej jednostkę chorobową, przyczynę i podstawowe objawy oraz sposoby leczenia,

- pogadanka na temat metod stosowanych w poradnictwie i diagnostyce chorób dziedzicznych,

- dyskusja na temat "Testy prenatalne - za i przeciw".
Ścieżka prozdrowotna
47.t. Choroby wywołane zmianami genomowymi:

- zespół Downa,

- zespół Tunera,

- Choroby wielogenowe,

- diagnostyka chorób dziedzicznych:

- analiza rodowodowa,

- analiza kariotypu płodu,

- testy DNA płodu,

- testy pourodzeniowe.
- charakteryzuje metody i techniki stosowane w diagnostyce chorób dziedzicznych (PP). - - - Ścieżka prozdrowotna
48.t. Zasady inżynierii genetycznej

Inżynieria genetyczna

- definicja inżynierii genetycznej,

- wykorzystanie enzymów restrykcyjnych,

- plazmidy i wirusy jako wektory.
- definiuje pojęcia: inżynieria genetyczna, enzymy restrykcyjne, wektory, transformacja (P),

- wymienia metody stosowane w inżynierii genetycznej (P),

- opisuje metody i techniki inżynierii genetycznej (PP).
- określa obiekt badań inżynierii genetycznej (P),

- ocenia przydatność inżynierii genetycznej (PP).
- zdaje sobie sprawę z nieuchronności rozwoju inżynierii genetycznej,

- ma świadomość zagrożeń związanych z rozwojem inżynierii genetycznej,

- uświadamia sobie, że rozwój medycyny zakłóca naturalne procesy selekcji organizmów, a tym samym wpływa na ewolucję gatunków.
- wyszukiwanie w materiałach źródłowych (encyklopedia, słownik biologiczny, podręcznik itp.) wyjaśnienia terminów: inżynieria genetyczna, enzymy restrykcyjne, wektory, transformacja,

- miniwykład lub projekcja filmu na temat metod stosowanych w inżynierii genetycznej,

- dyskusja na temat wpływu manipulacji genetycznych na ewolucję organizmów.
-
49.t. Wykorzystanie techniki inżynierii genetycznej w biotechnologii.

- metody i techniki inżynierii genetycznej:

- hodowle komórkowe i tkankowe,

- klonowanie organizmów,

- organizmy transgeniczne.
- definiuje pojęcia: biotechnologia, klonowanie (P),

- wyjaśnia, na czym polega klonowanie (P),

- wymienia przykłady zastosowania inżynierii genetycznej w gospodarce człowieka (P),

- omawia metody prowadzenia hodowli komórkowych i tkankowych (PP).
- analizuje mechanizm powstawania organizmów transgenicznych (PP),

- określa korzyści i zagrożenia wynikające z ingerencji człowieka w genomy organizmów (PP).
- ma swoje zdanie na temat rozwoju i powszechnego stosowania biotechnologii,

- zdaje sobie sprawę z zagrożeń, jakie dla człowieka i całego środowiska naturalnego stwarza generowanie nowych odmian i ras organizmów,

- ma własne zdanie na temat klonowania człowieka.
- praca w grupach, nierównym frontem, polegająca na opracowaniu na podstawie materiałów źródłowych losowo wybranego przykładu biotechnologii, a następnie prezentacja wyników pracy grupy całej klasie,

- burza mózgów polegająca na przedstawieniu korzyści wynikających ze stosowania biotechnologii oraz obaw, jakie ono budzi,

- wykonanie tabeli porównującej rodzaje technik inżynierii genetycznej, ich najważniejsze cechy oraz możliwości zastosowania.
-
50.t. Znaczenie genetyki w rolnictwie i hodowli zwierząt.

- nowe odmiany i rasy oraz ich znaczenie:

- sztuczna selekcja w hodowli,

- chów wsobny i heterozja.
- definiuje pojęcia: selekcja, chów wsobny, heterozja (P),

- wyjaśnia, na czym polega sztuczna selekcja i chów wsobny (P),

- opisuje zjawisko heterozji (P),

- wyjaśnia, dlaczego efekty heterozji najczęściej zanikają po kilu pokoleniach (PP),

- wymienia przykłady wykorzystania genetyki w rolnictwie i hodowli zwierząt (P).
- analizuje możliwości wykorzystania genetyki w rolnictwie i hodowli zwierząt (P),

- określa korzyści i zagrożenia wynikające z możliwości praktycznego wykorzystania zdobyczy biotechnologii (PP),

- ocenia wpływ rozwoju genetyki na życie współczesnego człowieka (PP).
- ma świadomość korzyści, jakie niesie ze sobą rozwój biotechnologii,

- zdaje sobie sprawę z zagrożeń, jakie stwarza możliwość ingerowania w genomy organizmów,

- jest przekonany, że zdobyczy biotechnologii nie należy stosować pochopnie i nadużywać.
- dyskusja na temat wzrostu znaczenia genetyki w życiu człowieka, nadziei i obaw, które budzi jej dynamiczny rozwój,

- opracowanie artykułu (np. do gazetki szkolnej) na temat przejawów osiągnięć genetyki na przykładu w sklepie, restauracji, aptece, oczyszczalni ścieków itp.
-
51.t. Bezpośrednie znaczenie genetyki dla człowieka

- W medycynie:

- terapie genowe,

- wykorzystanie zmienionych genetycznie mikroorganizmów do produkcji szczepionek i leków,

- wykorzystanie organizmów transgenicznych transgenicznych klonowanych do "produkcji" ludzkich tkanek oraz organów do przeszczepów,

- w sądownictwie:

- "odcisk palca DNA",

- ustalenie pokrewieństwa (np. ojcostwa).
- definiuje pojęcia: terapia genowa, transkryptomika, sonda molekularna (P),

- wyjaśnia, na czym polega terapia genowa (P),

- omawia wykorzystanie genetycznie zmodyfikowanych organizmów do syntezy szczepionek, leków i przeciwciał (PP),

- wymienia przykłady zastosowania genetyki w diagnostyce i leczeniu chorób człowieka (PP).
- analizuje korzyści wynikające z wykorzystania biotechnologii w procesach syntezy szczepionek i leków (PP),

- ocenia bezpośrednie znaczenie genetyki dla człowieka (PP),

- przewiduje kierunki rozwoju genetyki w przyszłości (PP).
- zdaje sobie sprawę z możliwości, jakie daje człowiekowi stosowanie zdobyczy genetyki w medycynie,

- rozumie kontrowersyjny charakter wielu osiągnięć genetyki
- burza mózgów na temat znaczenia genetyki dla człowieka,

- pogadanka na temat terapii genowej oraz innych możliwości wykorzystania genetyki w medycynie,

- praca pisemna (esej) na temat kierunków rozwoju genetyki w XXI wieku.
Ścieżka prozdrowotna
52.t. Powtórzenie wiadomości. - - - - -
53.t. Sprawdzenie wiadomości - - - - -
54.t. Podstawy ewolucjonizmu.

Różnorodność organizmów zamieszkujących Ziemię

- podstawowe taksowy systematyczne,

- współczesny podział systematyczny organizmów na 5 królestw,

- charakterystyka podstawowych taksonów.
- wymienia nazwy głównych taksonów systematycznych w porządku występującym i zstępującym (P),

- opisuje ogólne zasady nomenklatury binominalnej (P),

- charakteryzuje grupy organizmów zaliczanych do poszczególnych królestw i typów (PP).
- porównuje kryteria taksonomiczne zastosowane przez Linneusza z kryteriami stosowanymi obecnie (P),

- uzasadnia współczesny sposób podziału organizmów na 5 królestw (PP),

- określa pozycję systematyczną człowieka w odpowiednich taksonach systematycznych (królestwo, typ, gromada, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek),

- ustosunkowuje się do zgłaszanej przez niektórych naukowców propozycji wyróżnienia dodatkowego królestwa wirusów (PP).
- zdaje sobie sprawę ze znaczenia taksonomii i systematyki,

- ma świadomość różnorodności organizmów żywych i jedności ich procesów życiowych.
- przypomnienie znaczenia nomenklatury binominalnej Linneusza,

- gra dydaktyczna polegająca na pogrupowaniu drobnych przedmiotów (np. różnorodne guziki, śrubki, klocki itp.) w kategorie oraz na przedstawieniu w postaci graficznej dokonanego podziału wraz z zastosowanymi kryteriami (wielkość, kolor, materiał, przeznaczenie ip.),

- porównanie sztucznego i naturalnego systemu klasyfikacji organizmów (tabela),

- ćwiczenia w określaniu przynależności systematycznej różnych organizmów,

- indywidualna lub zespołowa praca z kluczami do oznaczania roślin i zwierząt.
-
55.t. Rodzaje i źródła zmienności w przyrodzie.

- zmienność jako podstawowa cecha życia:

- zmienność fenotypowa (modyfikayjna),

- zmienność rekombinacyjna,

- zmienność mutacyjna,

- Ewolucja jako źródło bioróżnorodności.
- definiuje pojęcie: zmienność (P),

- rozróżnia rodzaje zmienności w przyrodzie (P),

- omawia przyczyny poszczególnych rodzajów zmienności (P).
- uzasadnia, dlaczego zmienność jest podstawową cechą życia (P),

- porównuje poszczególne rodzaje zmienności (PP),

- określa molekularne podłoże zmian ewolucyjnych (PP),

- analizuje mechanizm powstawania poszczególnych rodzajów zmienności (P),

- porównuje znaczenie poszczególnych rodzajów zmienności w ewolucji (PP).
- zdaje sobie sprawę ze zmienności środowiska i organizmów żywych,

- ma świadomość, że procesy ewolucyjne zachodzą nieustannie, tylko ich tempo w poszczególnych okresach jest różne,

- uświadamia sobie, że działalność człowieka w środowisku wpływa na tempo i kierunek ewolucji.
- burza mózgów polegająca na podaniu wszelkich zaobserwowanych w przyrodzie przejawów zmienności następnie zapisanie wszystkich propozycji na tablicy,

- praca w grupach, równym frontem, polegająca na pogrupowaniu podanych przykładów zmienności według przyczyn powodujących daną zmienność, następnie prezentacja wyników pracy wszystkich grup,

- pogadanka podsumowująca wyniki pracy w grupach, dotycząca rodzajów i źródeł zmienności w przyrodzie,

- dyskusja lub praca pisemna (esej) na temat roli zmienności w ewolucji organizmów.

-
56.t. Pochodzenie człowieka.

- definicja i główne etapy antropogenez dowody ewolucji hominidów,

- drzewo rodowe hominidów.
- definiuje pojęcie: antropogeneza (P),

- wymienia i omawia kolejne etapy antropogenezy (P),

- charakteryzuje formy przed i praludzkie (PP),

- ilustruje rodowód człowieka (PP).
- analizuje warunki, czynniki i przebieg antropogenezy (P),

- uzasadnia pozycję systematyczną człowieka (P),

- analizuje dowody ewolucji hominidów (PP),

- analizuje drzewo rodowe hominidów (PP),

- porównuje cechy człowieka z innymi ssakami (P).
- ma świadomość związku człowieka z innymi organizmami,

- zdaje sobie sprawę z wyjątkowości gatunku Homo sapiens.
- wyszukanie w słowniku, encyklopedii, podręczniku itp. Wyjaśnienia terminów antropogeneza, antropologia,

- film przedstawiający przebieg ewolucji człowieka,

- analiza drzewa rodowego hominidów,

- rysowanie linii czasu obrazującej przebieg zmian podczas ewolucji człowieka.
Ścieżka medialna i czytelnicza
57.t. Człowiek jako gatunek biologiczny i istota społeczna.

- cechy wspólne człowieka i małp człekokształtnych,

- charakterystyczne cechy gatunkowe człowieka,

- rasy ludzkie,

- ewolucja komunikacji, techniki i kultury.
- wymienia i omawia specyficzne cechy Homo sapiens (P),

- omawia rasy ludzkie (P),

- opisuje przebieg hominizacji (P).
- porównuje cechy człowieka i małp człekokształtnych (P),

- określa czas, miejsce i warunki, w jakich powstały formy ludzkie (P),

- ocenia znaczenie rozwoju komunikacji (mowa), techniki (ogień, narzędzia) i kultury (obrzędy, zwyczaje, normy grupowe) w przebiegu ewolucji człowieka (PP),

- przewiduje, w jaki sposób aktualny rozwój komunikacji, techniki i kultury wpłynie na ewolucję biologiczną współczesnego człowieka (PP).
- dostrzega związek człowieka z innymi organizmami,

- ma świadomość wpływu informacji pozagenowej na przebieg hominizacji,

- jest przekonany, że szczególne cechy człowieka nie upoważniają go do niszczenia innych gatunków.
- wykonanie tabeli, w której porównuje się cechy człowieka z cechami małp człekokształtnych,

- praca w grupach równym frontem, polegająca na scharakteryzowaniu ras ludzkich na podstawie materiałów źródłowych, a następnie wykonanie posteru przedstawiającego charakterystykę oraz występowanie jednej z ras ludzkich,

- dyskusja panelowa dotycząca znaczenia mowy, techniki i postępującej socjalizacji w ewolucji człowieka.
Ścieżka medialna i czytelnicza
58.t. Powtórzenie materiału z działu Elementy ewolucjonizmu. - - - Film dydaktyczny "Afrykańska Ewa" -
59.t. Sprawdzian z działu: Elementy ewolucjonizmu - - - Test wyboru -
Elementy ekologii 60.t. Czynniki historyczne i współczesne kształtujące różnorodność biologiczną

Zależności międzypopulacyjne

- podstawowe terminy ekologiczne (populacja, biocenoza, ekosystem, biom, biosfera).
- definiuje pojęcia: populacja, biocenoza, biom,

- klasyfikuje, podaje przykłady i omawia typy interakcji międzypopulacyjnych (międzygatunkowych) (P).
- analizuje typy interakcji międzypopulacyjnych (międzygatunkowych) (PP),

- konstruuje przykłady łańcuchów i sieci pokarmowych (P).
- ma świadomość, że każda zmiana w procesach krążenia materii w środowisku wywołuje łańcuch zmian zakłócających równowagę ekologiczną. - wyszukanie w słowniku, encyklopedii, podręczniku itp. Wyjaśnienia terminów: populacja, biocenoza, ekosystem, biom, biosfera oraz zilustrowanie w postaci grafu różnic pomiędzy nimi. -
61.t. Interakcje między populacjami.

- typy interakcji międzypopulacyjnych (międzygatunkowych) w biocenozach,

- zależności troficzne w biocenozach,

- krążenie ważnych pierwiastków biogennych i wody w przyrodzie.
- wymienia i charakteryzuje kolejne poziomy troficzne w biocenozie (P),

- omawia krążenie węgla (azotu, siarki, fosforu) w przyrodzie (PP).
- określa przynależność organizmów do właściwych poziomów troficznych (P),

- porównuje mały i duży cykl hydrologiczny (P).
- zdaje sobie sprawę, że działalność człowieka głęboko ingeruje w równowagę ekologiczną. - pogadanka o strukturze troficznej biocenozy,

- ćwiczenia w konstruowaniu łańcuchów i sieci troficznych w różnych biocenozach, określanie przynależności organizmów do właściwych poziomów troficznych,

- analiza plansz dydaktycznych przedstawiających krążenie węgla i wody w środowisku, a następnie redagowanie opisu tych procesów.
-
62.t. Znaczenie bioróżnorodności dla człowieka.

- produktywność biocenoz (piramidy liczebności, biomasy, energii),

- sukcesja ekologiczna,

- równowaga ekologiczna ekosystemów i jej zakłócanie,

- znaczenie bioróżnorodności dla środowiska człowieka,

- hipoteza Gai.
- definiuje pojęcia: produktywność, sukcesja ekologiczna, równowaga ekologiczna (P),

- wyjaśnia, na czym polega sukcesja (P),

- rozróżnia sukcesję pierwotną i wtórną (P),

- wymienia i omawia kolejne stadia ciągu sukcesyjnego (P),

- wymienia czynniki zakłócające równowagę ekologiczną (P),

- omawia hipotezę Gai (PP).
- analizuje i porównuje produktywność biocenoz przedstawioną w postaci piramid liczb, biomas, energii (P),

- porównuje sukcesję pierwotną i wtórną (PP),

- analizuje wpływ wybranych czynników na równowagę ekologiczną biocenozy (ekosystemu) (PP),

- analizuje związek pomiędzy różnorodnością gatunkową środowiska a zachowaniem równowagi ekologicznej (PP),

- uzasadnia, jakie znaczenie dla środowiska i człowieka ma bioróżnorodność (PP).
- zdaje sobie sprawę, w jaki sposób bioróżnorodność oddziałuje na środowisko,

- jest przekonany, ż za wszelką cenę należy dążyć do zachowania bioróżnorodności na Ziemi.
- wyszukanie w słowniku, encyklopedii, podręczniku itp. Wyjaśnienia terminów: produktywność biocenoz, sukcesja ekolgoczna, równowaga ekologiczna. Można również wykorzystać program multimedialny,

- analiza plansz dydaktycznych przedstawiających przebieg sukcesji pierwotnej i wtórnej,

- analiza materiałów źródłowych przedstawiających produktywność biocenoz w postaci piramid liczb, biomas i energii,

- burza mózgów polegająca na wymienieniu czynników wpływających na równowagę ekologiczną, a następnie zastanowienie się, na które z nich człowiek ma wpływ, i w jaki sposób może je ograniczyć,

- praca pisemna (esej) lub poster na temat znaczenia bioróżnorodności dla człowieka.
-
62.t. Elementy biogeografii.

- wpływ klimatu na rozmieszczenie organizmów na Ziemi,

- tolerancja ekologiczna organizmów,

- zasięgi geograficzne gatunków,

- główne strefy biogeograficzne Ziemi.
- definiuje pojęcia: tolerancja ekologiczna, zasięg gatunku (P),

- wymienia i omawia zasadnicze przyczyny charakterystycznego rozmieszczenia organizmów na Ziemi (P),

- rozróżnia i charakteryzuje strefy biogeograficzne Ziemi (PP),

- charakteryzuje warunki środowiskowe stref biogeograficznych Ziemi i wymienia typowe organizmy głównych środowisk lądowych i wodnych (PP).
- określa wpływ klimatu na rozmieszczenie organizmów na ziemi (P),

- analizuje zjawisko tolerancji ekologicznej (P),

- przedstawia na wykresie (odczytuje z wykresu) zakres tolerancji ekologicznej organizmu (gatunku) (P),

- zaznacza na mapie zasięgi wybranych gatunków oraz rozmieszczenie głównych stref biogeograficznych (PP).
- zdaje sobie sprawę z istnienia różnorodnych organizmów i ich roli w środowisku przyrodniczym,

- umie przewidzieć konsekwencje zmian klimatycznych dla bioróżnorodności biologicznej.
- projekcja fragmentu filmu lub przezroczy przedstawiających różnorodność ekosystemów na Ziemi,

- ćwiczenia w lokalizowaniu na mapie głównych stref biogeograficznych Ziemi i zasięgów geograficznych wybranych gatunków,

- ćwiczenia w doczytywaniu z wykresu oraz przedstawianiu na wykresie zakresów tolerancji ekologicznej wybranych gatunków,

- referat lub esej na temat konsekwencji biologicznych obserwowanych zmian klimatycznych bliskiej i dalszej przyszłości.
-
63.t. Konieczność ochrony środowiska przyrodniczego

- antropogeniczne przekształcenia ekosystemów,

- globalne skutki wpływu człowieka na środowisko naturalne, w tym: efekt cieplarniany, zanikanie warstw ozonu, wymieranie gatunków (ekstynkcja).
- definiuje pojęcia: efekt cieplarniany, dziura ozonowa (P),

- wyjaśnia, na czym polega efekt cieplarniany (P),

- klasyfikuje antropogeniczne przekształcenia ekosystemów (P),

- wymienia i omawia przyczyny zanikania ozonu w stratosferze i ocieplania klimatu na Ziemi (P).
- analizuje, w jaki sposób działalność człowieka przyczynia się do przekształcania się ekosystemów (P),

- ocenia działalność człowieka w środowisku (P),

- przewiduje lokalne i globalne skutki zmniejszania się warstwy ozonowej i ocieplania klimatu na Ziemi (PP).
- analizuje środowiskowe skutki działań własnych i innych ludzi,

- postępuje w taki sposób, aby skutki tego postępowania nie wpływały negatywnie na stan środowiska przyrodniczego.
- projekcja filmu poruszającego problem przyczyn i skutków efektu cieplarnianego (lub zanikania warstwy ozonowej),

- dyskusja na temat sposobów skutecznej ochrony środowiska naturalnego.
Ścieżka ekologiczna
64.t. Powtórzenie wiadomości z działu - - - - -
65.t. Sprawdzian z działu: Elementy ekologii - - - Praca pisemna lub test -
66.t. Prawne podstawy ochrony przyrody w Polsce i na świecie - wymienia przykłady gatunków zagrożonych ekstynkcją (P),

- omawia działania prawne związane z ochrona przyrody podejmowane w najbliższym środowisku (PP),

- wymienia główne akty prawne dotyczące ochrony przyrody w Polsce i na świecie (PP),

- wymienia nazwy organizacji zajmujących się ochroną przyrody (PP).
- określa główne przyczyny wymierania gatunków (P),

- ocenia lokalne działania prawne podejmowane w celu ochrony przyrody (PP),

- proponuje konkretne działania, które podjęte w najbliższym otoczeniu, wpłyną na poprawę stanu środowiska przyrodniczego,

- analizuje główne akty prawne dotyczące ochrony przyrody w Polsce i na świecie (PP).
- zdaje sobie sprawę z konieczności ochrony przyrody ze względów zarówno prawnych, jak i praktycznych,

- postępuje w sposób przyjazny dla środowiska,

- docenia wartość środowiska przyrodniczego.
- opracowanie i ewentualne wdrożenie projektu działań lokalnych (na terenie szkoły, ulicy, osiedla itp.) mających na celu poprawę stanu środowiska naturalnego,

- analiza podstawowych aktów prawnych związanych z ochroną przyrody w Polsce i na świecie,

- wykonanie gazetki na temat działalności organizacji zajmujących się ochroną przyrody.
-
67.t. Formy ochrony przyrody w Polsce

- rezerwaty,

- parki krajobrazowe,

- Obszary chronionego krajobrazu,

- pomniki przyrody,

- stanowiska dokumentacyjne,

- użytki ekologiczne.
- wymienia rodzaje ochrony przyrody w Polsce,

- omawia terminy ochrony ścisłej i częściowej,

- wymienia formy ochrony przyrody,

- omawia różnice między poszczególnymi formami ochrony przyrody.
- analizuje rolę poszczególnych form ochrony przyrody,

- proponuje utworzenie form ochrony przyrody na lokalnym terenie,

- ocenia działalność władz lokalnych pod względem ochrony środowiska.
- postępuje w sposób przyjazny dla środowiska,

- docenia wartości środowiska naturalnego,

- zdaje sobie sprawę z konieczności ochrony środowiska
- praca w grupach polegająca na charakterystyce form ochrony przyrody,

- dyskusja na temat "Co w naszym środowisku lokalnym objąłbyś szczególną ochroną?"
-
68.t. Parki Narodowe

- prawne aspekty tworzenia Parków Narodowych,

- Parki Narodowe na świecie,

- Parki Narodowe w Polsce.
- omawia wybrane Parki Narodowe na świecie,

- omawia Parki Narodowe w Polsce,

- lokalizuje na mapie Parki Narodowe w Polsce,

- charakteryzuje Parki Narodowe w Polsce.
- omawia wybrane Parki Narodowe na świecie,

- omawia Parki Narodowe w Polsce,

- lokalizuje na mapie Parki Narodowe w Polsce,

- charakteryzuje Parki Narodowe w Polsce.
- analizuje środowiskowe skutki tworzenia Parków Narodowych,

- postępuje w sposób przyjazny dla środowiska.
- projekcja foliogramów i przezroczy z terenu Parków Narodowych w Polsce,

- wykład na temat Parków Narodowych w Polsce.
-
69.t. Ochrona gatunkowa roślin i zwierząt.

- gatunki roślin objęte ochroną,

- gatunki zwierząt (wymarłe) i objęte ochroną,

- czerwone księgi i czerwone listy.
- pomawia gatunki zagrożone,

- wymienia gatunki wymarłe,

- zna klasyfikację gatunków chronionych,

- charakteryzuje międzynarodowe akty prawne o Ochronie Przyrody.
- proponuje konkretne działania, które poprawią stan środowiska. - analizuje środowiskowe skutki tworzenia Parków Narodowych,

- postępuje w sposób przyjazny dla środowiska
- analiza foliogramów i tabeli gatunków objętych ochrona w Polsce,

- analiza tekstów źródłowych z prasy i literatury na temat: gatunków chronionych,

- referat na temat: "Czerwone księgi i czerwone listy".
-
70.t. Powtórzenie wiadomości z działu: Elementy Ochrony Środowiska - - - - praca w grupach: wykonanie plakatu na temat Ochrony Środowiska Naturalnego. -
71.t. Sprawdzian z działu: Elementy Ochrony Środowiska - - - Test wyboru lub uzupełnień. -
+5 godziny do dyspozycji nauczyciela i na zajęcia warsztatowe